Wsie Warszawy: przeszłość i przyszłość

Wydarzenie rozpoczniemy prezentacją mapy wybranych wsi warszawskich, do której historyczne opisy opracował Jerzy Szałygin (Fundacja Ochrony Wspólnego Dziedzictwa Kulturowego „Terpa”, Stowarzyszenie Konserwatorów Zabytków). Następnie wysłuchamy dwóch prezentacji: Jan Szeliga i Krzysztof Janas, autorzy konceptu Wieśland przyjrzą się programowaniu wiejskiej przyszłości, a urbanista Mikołaj Gomółka opowie o zbadanych przez niego wsiach Berlina i Hanoi oraz konsekwencjach jego badań dla Warszawy.

SZCZEGÓŁOWY PROGRAM:

Jak powstawała pierwsza mapa wsi warszawskich istniejących na terenie dzisiejszej Warszawy! Jak przebiegało zbieranie informacji historycznych o wsiach, osadach, osiedlach i folwarkach włączonych przez stulecia w granice miasta. Jakie są możliwości kontynuacji działań, w tym uzupełnienie opisów o informacje z zakresu kultury materialnej, duchowej i społecznej, rozszerzenie opracowań o analizę układów ruralistycznych i stan ich zachowania in situ (XXI w.) oraz sformułowanie zaleceń i rekomendacji dla planistów i władz miasta.

W 2019 roku tytuł „Wieśland, czyli miejska fantazja kryta strzechą” brzmiał jak architektoniczna halucynacja. Opowiadał o parku rozrywki w centrum Warszawy, w którym mieszkańcy mogliby uciec na chwilę do „idealnej wsi” – bez błota i ciężkiej pracy, za to z kontrolowanym doświadczeniem natury, ciszy i sielskości. „Wieśland” był diagnozą z zakresu architektury i teorii kultury: metaforą hiperkonsumpcji, estetyzacji nostalgii i utowarowienia wiejskości oraz stawiał pytanie o kondycję miejskiego społeczeństwa tęskniącego za wsią, którą samo sobie wymyśliło. Uhonorowany w konkursie TEORIA Fundacji im. Stefana Kuryłowicza ukazał się jako dwujęzyczna, bogato ilustrowana publikacja.
Pięć lat później, w świecie po pandemii, w cieniu wojny i w epoce technologicznego przyspieszenia, pytania postawione w „Wieślandzie” nabierają nowego znaczenia. Jeśli w 2019 roku chodziło o hiper-wieś zamkniętą w strukturze miejskiego Disneylandu, dziś – w dobie pracy zdalnej, konsumpcji na sterydach sztucznej inteligencji i rosnącego dobrobytu, który znajduje ujście w coraz to bardziej wyrafinowanych usługach wellness – obserwujemy proliferację Wieślandów. Idea uległa rozproszeniu, zwielokrotnieniu i personalizacji. Wieśland to już nie tylko spektakl dla mas. To katalog doświadczeń skrojonych pod portfel każdego segmentu rynku. Od wiejskich mikrodomków na Slowhopie, przez ogrodnicze poletka przykryte dmuchanym basenem na ROD-ach i „warsztatowe” weekendy na wsi, po firmowe wyjazdy integracyjne, gdzie doi się krowy. Rustykalne atelier, glampingowa agroturystyka premium, śluby i eventy w stodole z cateringiem – wszystko to składa się na krajobraz Wieślandów w wersji pop-upowej, jeszcze bardziej zorganizowanych, skomercjalizowanych i dostępnych „na żądanie”.
Prezentacja pokaże, co z diagnozy z 2019 roku się sprawdziło, ale też – co się zmieniło. Czy dzisiejsze Wieślandy to wyraz oderwania się od tematu wiejskości, czy jego dalsza fetyszyzacja? Czy mamy do czynienia z dekonstrukcją miejskiego snu o wsi, czy jego jeszcze bardziej zindywidualizowaną wersją? I czy – paradoksalnie – Wieśland, jako dystopijna fantazja, nie okazał się całkiem trafnym komentarzem do współczesnych relacji między przestrzenią, tożsamością i konsumpcją?

Miasto i wieś są często prezentowane jako przeciwieństwo. Faktycznie, przez setki lat miasta miały czytelne granice w przestrzeni i ich gęsta struktura przestrzenna kontrastowała z otaczającymi terenami wiejskimi. Wieś żywiła miasto, a miasto produkowało dla niej narzędzia. Co jednak wydarzyło się, gdy miasta zaczęły się rozrastać na tyle, że otaczające wsie zostały wchłonięte? Czy spowodowało to ich zniknięcie, czy też ich ślady stanowią do dziś istotny element lokalnej tożsamości? A może wręcz struktura przestrzenna wsi zaczęła kształtować urbanizowane tereny okolicznych pól uprawnych?
Pozornie Hanoi i Berlin różni wszystko. Stolica Niemiec, regulowana przez urbanistów od setek lat, mimo swojej policentryczności i historycznych zawiłości, jawi się jako zachodnioeuropejskie, zaplanowane miasto. Stolica Wietnamu, oprócz historycznej, opartej na formie kwadratu cytadeli, wydaje się być amorficznym, chaotycznie wykreowanym tworem. Gdy jednak przyjrzymy się temu, jak obydwa miasta otoczyły swoją strukturą wchłonięte wsie, może się jednak okazać, że podobieństw jest zaskakująco dużo.
Wykład zaprezentuje efekty pracy badawczej prowadzonej w Berlinie, we współpracy z Technische Universität Berlin, w 2022 roku i w Hanoi, we współpracy z Hanoi Architectural University, w 2025 roku. Celem badań było mapowanie pozostałości dawnych wsi na terenie obydwu metropolii, ale też próba odpowiedzi na pytanie na ile wieś może zachować swój charakter stając się częścią miasta, a także jak bardzo to miasto może korzystać z tożsamości wsi, którą „połyka”, rozrastając się przestrzennie. Prowadzone badania są elementem pracy nad pracą doktorską pod tytułem „Entropijne Miasto – o kompozycji i dekompozycji przestrzeni”, opracowywaną na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej oraz Institut für Stadt- und Regionalplannung Technische Universität Berlin. Kolejnym stadium pracy badawczej będzie inwentaryzacja dawnych wsi na terenie Warszawy, a metodologia użyta przy badaniu przestrzeni Berlina i Hanoi ma za zadanie posłużyć jako narzędzie badawcze.

Jerzy Szałygin – etnograf, konserwator zabytków, muzealnik, od początku pracy zawodowej (1988) związany z ochroną zabytków w Polsce. Pracownik instytucji związanych z ochroną i opieką nad zabytkami. Wieloletni wykładowca akademicki studiów dziennych i podyplomowych m.in. na Uniwersytecie Warszawskim, Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego oraz Akademii Nieświeskiej w Mińsku na Białorusi. Działacz społecznych organizacji oraz fundacji zajmujących się ochroną zabytków w Polsce, prezes Fundacji Ochrony Wspólnego Dziedzictwa Kulturowego Terpa, wieloletni wiceprezes ZG Stowarzyszenia Konserwatorów Zabytków.

Krzysztof Janas – socjolog i antropolog społeczny, doktorant w Szkole Doktorskiej Nauk Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego. Zajmuje się badaniami nad architekturą, miastem i projektowaniem. Stypendysta Fulbrighta, m.st. Warszawy i Fundacji im. Stefana Kuryłowicza. Publikował w czasopismach naukowych, między innymi w „Urban Studies”, „Conflict Resolution Quarterly” „Przeglądzie Socjologicznym”, „Kulturze i Społeczeństwie” oraz popularnonaukowych: „Rzut. Kwartalnik Architektoniczny”, czy „Notes na 6 Tygodni”.

Jan Szeliga – architekt, współtwórca Studia Zmir, działającego na pograniczu architektury i rzemiosła. W swojej praktyce współpracował z instytucjami takimi jak Pawilon Architektury Zodiak, Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie, Muzeum Architektury we Wrocławiu, Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki, Miasto Stołeczne Warszawa oraz Filharmonia Harpa w Reykjavíku. Doświadczenie zawodowe zdobywał w biurach architektonicznych w Polsce, Belgii i Szwajcarii. Absolwent Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej (2020), stypendysta Fundacji im. Stefana Kuryłowicza.

Mikołaj Gomółka – architekt, urbanista i wykładowca akademicki. Autor badania „Post-miasto – Strategie dla wyludniających się miast na przykładzie Bytomia”, która zostało uhonorowane licznymi nagrodami. Wykłada na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej (WAPW) oraz był wykładowcą gościnnym na takich uczelniach jak Technische Universität Berlin, University of Detroit Mercy oraz Hanoi Architectural University. Związany z warszawską pracownią architektoniczną TŁO. W ramach badań naukowych skupia się na kompozycji urbanistycznej, badaniu historycznych struktur przestrzennych oraz powojennej odbudowie miast, a także na dziedzictwie polskich architektów za granicą.

O projekcie: www.wsiewarszawy.pl