There are two valuable collections in the library's collection: old prints (828 volumes from the 16th-18th centuries) and 19th-century polonica (about 8200 volumes), which make up the National Library Resource. Here we would like to present to you the most interesting and valuable collections that the library has in its collection. We also invite you to visit the Library of the NIKIDW Branch in Pulawy, where readers can directly acquaint themselves with selected titles.
***
Izabela Elżbieta Czartoryska
„Myśli różne o sposobie zakładania ogrodów”
Wrocław, 1805
Współczesny człowiek tęskni za życiem w harmonii z naturą. Biblijny ogród, z którego wyszedł wskazuje na znaczenie przyrody w ludzkim życiu. Świadome upiększanie i wzbogacanie otoczenia za pomocą roślin jest znane od najdawniejszych czasów. Ogród jest elementem, który od wieków towarzyszy siedzibom ludzkim. Spełniał funkcje gospodarcze i użytkowe, ale przede wszystkim był miejscem wytchnienia i spotkań towarzyskich.
Przez wieki nagromadziło się wiele literatury na temat ogrodów i ogrodnictwa. Biblioteki pełne są publikacji, porad, opisów, zaleceń, przepisów, instrukcji jak właściwie dobierać i uprawiać rośliny, które tworzą ogrody.
W historii polskiej literatury ogrodniczej mamy kilka skarbów, które zasługują na uwagę i są godne polecenia wszystkim tym, którzy od podstaw zmagają się ze sztuką budowania ogrodów – architektom terenów zielonych czy specjalistom zajmującym się ochroną krajobrazu oraz amatorom, którzy przy pomocy roślin chcą upiększyć swoje otoczenie.
Za jedną z takich „biblii” ogrodnictwa uchodzi książka Izabeli Czartoryskiej „Myśli rożne o sposobie zakładania ogrodów”. W Bibliotece Narodowego Instytutu Kultury i Dziedzictwa Wsi dostępne są dwa wydania tego dzieła (1805, 1807) w formie papierowej i elektronicznej oraz dwa reprinty wydane w 2009 i 2011 roku.
Księżna Izabela z Flemmingów Czartoryska (1746-1835), żona Adama Kazimierza Czartoryskiego, matka: Adama, Jerzego, Konstantego oraz Zofii (Zamoyjskiej) i Marii (Wirtemberskiej). Mecenaska sztuki, wielka patriotka, filantropka, działaczka oświatowa oraz pisarka. Brała aktywny udział w życiu politycznym i kulturalnym naszego kraju. Utrzymywała kontakty z wybitnymi osobowościami epoki, między innymi z Tadeuszem Kościuszką.
W Warszawie założyła rezydencję Powązki. W Puławach: Świątynię Sybilli – muzeum pamiątek narodowych oraz Domek Gotycki, w którym zgromadziła cenną kolekcję broni i galerię obrazów.
Za jej życia Puławy były jednym z głównych ośrodków kulturalnych w Polsce, skupiającym ówczesnych pisarzy i artystów – Franciszka Dionizego Kniaźnina, Franciszka Karpińskiego, Józefa Szymanowskiego, Franciszka Zabłockiego, Juliana Ursyna Niemcewicza.
Spuścizna pisarska Izabeli Czartoryskiej obejmuje takie pozycje jak: „Myśli różne o sposobie zakładania ogrodów”, „Poczet pamiątek zachowanych w Domu Gotyckim w Puławach”, „Pielgrzym w Dobromilu czyli nauki wiejskie”, „Dyliżansem przez Śląsk. Dziennik podróży do Cieplic w roku 1816”.
Księżna, która sama projektowała ogrody w swoich posiadłościach, najpierw w Powązkach, a później w Puławach wszystkie wskazówki dotyczące ich zakładania i pielęgnacji zawarła w książce „Myśli różne o sposobie zakładania ogrodów”. Napisała ją na podstawie własnych doświadczeń, obserwacji z podróży po Europie i studiów. Autorka była wielką miłośniczką angielskich założeń ogrodowych.
Dzieło otwiera motto Aleksandra Pope’a: „Cokolwiek zamierzasz sadzić lub budować… Nigdy z oka nie spuszczaj Natury...”. Po Przedmowie praca zawiera rozdziały poświęcone różnym gatunkom drzew i sposobom ich rozmieszczania w ogrodzie, klombom – rozumianym jako „grono drzew sadzonych”, różnego rodzaju pawilonom ogrodowym oraz kwiatom.
W części „O drzewach” księżna pisze: „Nie iest to przesadą w pochwale, nazywać Drzewa naywspanialszą ze wszystkich ozdób, któremi Ziemia iest okryta. W wielkości nic z niemi równiać się nie może„. Całość zamyka „Katalog Drzew, Krzewów, Roślin i Kwiatów” z nazwami botanicznymi w języku łacińskim i polskim wraz z informacjami na temat ich pielęgnacji. Dzieło ilustruje 28 całostronicowych akwafortów, ukazujących różne fragmenty ogrodu, autorstwa nadwornego artysty Czartoryskich Jana Zachariasza Frey’a (1769-1829).
Książka była skierowana nie tylko do najbogatszych mieszczan czy włościan, ale dzięki wielu praktycznym wskazówkom miała na celu, uczynienie życia na wsi przyjemniejszym i łatwiejszym dla wszystkich.
Dzieło Izabeli Czartoryskiej „Myśli różne o sposobie zakładania ogrodów” wydano po raz pierwszy w 1805 roku we Wrocławiu, w oficynie znanego wydawcy Wilhelma Bogumiła Korna (2 wyd. 1807 r.). Jest to jedna z pierwszych polskich książek ilustrowanych rozpoczynających przegląd wydawnictw XIX-wiecznych, reprezentujących nową epokę sentymentalno-romantyczną.
Współcześnie zostało wydanych kilka reprintów tej niezwykłej książki, uznanej za kompendium wiedzy na temat ówczesnej sztuki ogrodniczej. Każda kolejna reedycja książki, by zachęcić czytelnika, posiada: a to ozdobne kapitałki, czy też wstążeczkę czytelniczą bądź jest drukowana na szlachetnym objętościowym papierze przypominającym papier „z epoki”, przez co staje się estetycznym, kolorowym i wartościowym nie tylko merytorycznie, ale i cieszącym oko voluminem.
Zapraszając do lektury tej i innych pozycji dotyczących ogrodów i ogrodnictwa ze zbiorów Biblioteki Narodowego Instytutu Kultury i Dziedzictwa Wsi, weźmy sobie do serca sentencję Jonasza Kofty – „Pamiętajcie o ogrodach. Przecież stamtąd przyszliście„, która mówi nam o naszym pochodzeniu i związku człowieka z przyrodą.”
Oprac. Bogusław Wiśniewski
Red. Joanna Radziewicz
Fot. Polona – domena publiczna
