Od najmłodszych lat uczymy się reguł grzeczności. Czy są one wszędzie takie same? Jakie zasady obowiązują na wsi?

„Grzeczność nie jest nauką łatwą ani małą” pisał w „Panu Tadeuszu” Adam Mickiewicz. Fakt, iż grzeczność jest podstawowym elementem spajającym społeczeństwo jest oczywisty. Co ciekawe przejawia się ona nie przez ogół, a poprzez jednostkę okazującą ją drugiej osobie. Można sprowadzić grzeczność do kilku słów: dzień dobry, przepraszam, dziękuję… lecz formuł grzecznościowych jest dużo więcej.

Podróżując po świecie spostrzegamy również, że zasady grzeczności są różne, a i w Polsce występują różnice regionalne w tej kwestii. Zasadami ogólnymi, które są jakby punktem wyjścia, jest okazywanie szacunku oraz empatii i zainteresowania sprawami drugiego człowieka. Dziedzictwem kultury szlacheckiej natomiast jest niewątpliwie zasada czynienia siebie podwładnym polegająca na umniejszaniu własnej wartości oraz zasług przy jednoczesnym wyolbrzymianiu własnej odpowiedzialności za błędy oraz bagatelizowaniu winy drugiej osoby.

Reguły wiejskiej polskiej grzeczności

Ze względu na bliższe relacje mieszkańców wsi i wzajemną zależność, dbanie o sieć wzajemnych powiązań, sprowadza się do okazywania wdzięczności za przysługę. Bardzo charakterystyczna w kulturze wsi jest również „strategia asekuracji”, zgodnie z którą nie należy się wywyższać czy okazywać zamożności. Trzeba także unikać odpowiedzialności za słowo – więc jeśli zadawać pytania i wydawać polecenia czy formułować prośby to tylko w zawoalowany sposób. Wynika to z ostrożności zwłaszcza w stosunku do kogoś stojącego wyżej w hierarchii społecznej.

Dobre słowo czyli życzliwość w kulturze wsi

Wiele tych strategii wynieśli nasi przodkowie przenosząc się ze wsi do miast, istnieją jednak formuły typowe dla kontaktów na wsi. Okazywanie życzliwości ściśle wiązało się z przenikaniem sacrum i profanum w wiejskim życiu codziennym w formułach powitania, pozdrowienia i życzenia.
Przy pracy, która w kulturze wiejskiej ulega sakralizacji, pozdrawia ten, kto się zbliża do osoby pracującej:
Szczęść Boże, Boże dopomóż1, Boże prowadź, W imię Boże, Wszelki duch Pana Boga chwali itd.

Przywoływanie sacrum towarzyszy również pożegnaniom: (Zostańcie) z Bogiem, Niech cię Bóg ma w swojej opiece, Daj Boże zdrowie itd.

Powitanie poprzez życzenie szczęścia i pomyślności jest nadal powszechne. Ważne jest także określenie pory dnia lub okoliczności spotkania:
Bóg daj Wam dobre rano, Bóg daj Wam dobre dopołudnie, Bóg daj Wam dobre odpołudnie, itd.
Dej Boze biołe! – na powitanie kobiety robiącej pranie
•Bóg Ci dej scynśliwy godziny – na powitanie spotkanej na drodze kobiety ciężarnej.

Natomiast formuła powitanie – odpowiedź „Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus – Na wieki wieków. Amen!” wywodzi się z łacińskiego powitania, które upowszechnili w Europie jezuici z końcem XVI w.2.

Wiejskie życzenia obrzędowe

Wiele jest form, jak widać, okazywania grzeczności poprzez życzenia codzienne, ale na wsi praktykuje się również życzenia obrzędowe. Powszechne nadal jest kolędowanie, przy czym istnieją zimowe, a także wiosenne kolędy życzące. Pieśniom życzącym towarzyszą oracje, np. winszowanie od Golec uOrkiestry:
Na scynści na zdrowi Na te Boze Świenta
Coby się chowały Chłopcy i dziewcenta.
Bycki i cielenta!
Coby się wom darzyło i mnożyło W łoborze kómorze
Dej to Panie Boże!
Byście mieli telowne wołków Ile w płocie kołków.
Tyle łowiec Ile w lesie mrowiec,
Tyle cielicek Ile w lesie jedlicek. (…)

Innymi formami są życzenia żniwne i dożynkowe. Wśród okolicznościowych powszechne są oracje i życzenia weselne, z którymi spotyka się każdy z nas.

Tak więc wypada mi Państwa pożegnać: Zostańcie z Bogiem!

dr Grażyna Olszaniec

Przypisy:
[1] Współcześnie przez wielu używane w formie przysięgi przy uroczystym ślubowaniu np. posłów czy senatorów.
[2] K. Sikora, Życzenie w gwarze i kulturze wsi, Kraków 2020, s. 81.

Bibliografia oraz cytaty:
K. Sikora, Życzenie w gwarze i kulturze wsi, Kraków 2020.
K. Sikora, U podstaw wiejskiej etykiety językowej, wystąpienie na posiedzeniu Komisji Dialektologicznej Komitetu Językoznawstwa PAN w dniu 24 kwietnia 2021 – streszczenie referatu (http://www.komjezyk.pan.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=116&Itemid=165) oraz notatki własne.